Vào những ngày đầu tháng 3 trong tiết trời Xuân gió mát, hàng ngàn cựu học sinh đang về hội tụ kỹ niệm 100 năm trường Đồng Khánh – Nhị Trưng – Hai Bà Trưng Huế. Những hoạt cảnh tái hiện những chặng đường của ngôi trường đầy kỷ niệm đã thức dậy trong lòng người bao ký ức của những ngày tháng cũ

Ký ức 100 năm trường Đồng Khánh - Huế
Đồng Khánh – Trưng Trắc – Hai Bà Trưng một ngôi trường đầy cảm xúc trong trái tim mọi người và cả sự băn khoăn từ cái tên ngày cũ trường nữ một thời. Như người con gái yêu kiều có thể nói không có trường học nào ở thành phố Huế hay cả Việt Nam được yêu thương đến thế và cũng đầy đổi thay đến thế. Ngôi trường thân thương ấy luôn thổn thức trong tôi qua bao ngày tháng. Có những người là cựu nữ sinh của một thời Đồng Khánh có những người là cựu học sinh của một thời Trưng Trắc hay Hai Bà Trưng nhưng chỉ có những bạn học cùng khối lớp với tôi mới qua ba cái tên ấy qua những màu áo ấy. Có nhiều điều chưa nói hết được đằng sau hoạt cảnh tái hiện những chặng đường của trường do các em học sinh bây giờ thể hiện trong đêm lễ hội 100 năm Đồng Khánh – Hai Bà Trưng.
Ký ức 100 năm trường Đồng Khánh - Huế
Ít có công trình nào được khởi công xây dựng mà có sự tham dự của nhiều nhân vật cao cấp như trường Đồng Khánh chiều ngày 15 tháng 7 năm 1917. Lễ đặt đá xây dựng ngôi trường nằm ở chính diện kinh thành bên dòng Hương Giang có sự hiện diện của hoàng đế An Nam Khải Định tất cả thượng thư của các bộ Toàn quyền Đông Dương Albert Sarraut các khâm sứ công sứ cùng rất nhiều quan chức Việt Pháp. “Từ hôm ấy hàng trăm người thợ Huế dưới sự điều khiển của nhà thầu Leroy trong vòng chưa đầy hai năm ngôi trường nữ trung học duyên dáng khang trang đã sừng sững soi bóng bên dòng Hương Giang thêm một nét Huế vĩnh cửu một nguồn cảm xúc cho bao thế hệ thi nhân”*. Điều thú vị là năm 2001 trong quá trình khảo sát móng để sữa chữa nâng cấp trường học đã phát hiện được viên đá đầu tiên và văn bản quyết định thành lập trường nữ sinh tại Huế có chữ ký của vua Khải Định các thượng thư đại thần và quan chức của chính quyền bảo hộ.

Trường nữ trung học đầu tiên của Trung Kỳ mang tên Đồng Khánh vì đương kim hoàng đế An Nam là Khải Định muốn tỏ lòng biết ơn với vua cha đã quá cố. Đó cũng là trường hợp sau này của Quốc Học khi năm 1936 vua Bảo Đại đã đổi tên trường thành Khải Định để tưởng nhớ vua cha (năm 1956 mới lấy lại tên Quốc Học). Thật ra tên trường Đồng Khánh không gợi lại trong lòng người một vị vua hiền lành yếu đuối yểu mệnh lên ngôi dưới áp lực của quyền thần và nhà nước bảo hộ chỉ ở ngôi được 3 năm qua đời khi mới bước qua tuổi 25. Đồng Khánh trong ký ức mọi người là một học hiệu biểu tượng của thiếu nữ trinh nguyên của mượt mà trí tuệ của thơ của nhạc của tâm hồn trái tim xứ Huế. Đó là nơi khởi phát màu tím Đồng Khánh màu tím của hoàng hôn sông nước thành quách nơi này khi những năm ba mươi dưới thời các hiệu trưởng người Pháp là Lebris Martin màu tím được chọn làm đồng phục học đường của ngôi trường bên dòng Hương Giang. Hệ phổ màu vùng Huế là lục xanh đỏ tím vàng; trên sắc phục thì màu vàng là lễ phục đức vua đỏ là của vương phi và hoàng tử xanh là của triều thần lục là của thiên nhiên thì tím là của con người. Màu tím đó gặp làn gió mới của văn học châu Âu du nhập vào Việt Nam những năm 30 nhuộm tím tâm hồn của một thời văn chương lãng mạn. Có phải đó là những nguyên nhân để màu tím được chọn làm đồng phục cho nữ sinh Đồng Khánh? Thời gian trôi đi thế sự thăng trầm màu tím chuyển sang gam màu xanh bầu trời màu xanh nước biển rồi màu áo trắng trinh nguyên để biến đường Lê Lợi thành con đường Áo trắng. Dù áo tím áo xanh hay tà áo trắng Đồng Khánh Huế cũng duyên dáng dịu dàng giữa đất trời cố đô. Nhiều lúc Đồng Khánh cũng không kém phần tinh nghịch cốt cách của những “con yêu bánh nậm”. Đồng Khánh cũng sôi nổi đấu tranh trong đám tang cụ Phan Châu Trinh gửi điện văn đến Toàn quyền Đông Dương Varren đòi ân xá cụ Phan Bội Châu. Trong phong trào đấu tranh của học sinh sinh viên Huế đòi hoà bình thống nhất đất nước những năm sáu mươi nữ sinh Đồng Khánh cũng có những đợt xuống đường biểu tình bãi khóa đấu tranh hình thành các nhóm “Nữ sinh áo trắng” nhóm “Lê Ki Ma”. Đồng Khánh qua nhiều giai đoạn cũng sản sinh ra những tên tuổi như nhà ngoại giao Nguyễn Thị Kiệm nhà điêu khắc Điềm Phùng Thị giáo sư tiến sĩ triết học Thái Kim Lan văn sĩ xứ Huế nổi tiếng Trần Thuỳ Mai nhiếp ảnh gia Đào Hoa Nữ… những nhà mô phạm sống mãi trong lòng bao thế hệ học trò như các thầy Phạm Kim Âu Châu Trọng Ngô…

Tôi được làm học trò Đồng Khánh thế hệ cuối cùng học trò Trưng Trắc thế hệ đầu tiên để rồi khi vừa bước ra khỏi cổng trường thì Đồng Khánh – Trưng Trắc mang tên mới Hai Bà Trưng. Năm 1975 giải phóng Thừa Thiên Huế vì mang tên vị vua bù nhìn thời thuộc địa không là biểu tượng của tinh thần yêu nước thương dân trường nữ trung học Đồng Khánh Huế đổi tên là Trưng Trắc. Năm 1981 trường mang tên chung hai vị nữ anh hùng đã phất cờ khởi nghĩa tên gọi như ngày nay. Hệ giáo dục phân thành ba cấp Trưng Trắc và sau này là Hai Bà Trưng là trường cấp 3 phổ thông trung học rồi trung học phổ thông thuộc Sở Giáo dục trường cấp 2 giao về cho thành phố các huyện quản lý với mục tiêu mỗi phường xã xây dựng một trường cấp 2. Tuy nhiên do phường Vĩnh Ninh không còn quĩ đất để xây dựng trường cấp 2 nên từ đầu những năm chín mươi trường Hai Bà Trưng phải gánh luôn trường cấp 2 là trường cấp 2+3 duy nhất ở Huế mãi đến năm 2005. Chính điều này đã làm cho công tác quản lý giáo dục thiếu sự tập trung nâng cao chất lượng dạy và học. Cuối những năm tám mươi các lớp chuyên Văn chuyên Anh chuyên Lý chuyển qua Quốc Học và khi người bạn song hành qua bao thập kỷ được chọn là một trong ba trường “chất lượng cao” của quốc gia bắt đầu vào năm 1996 thì Hai Bà Trưng chỉ còn là cái bóng của một thời.
Ký ức 100 năm trường Đồng Khánh - Huế
Sau vài năm người qua Kiểu Mẫu Hoà Bình kẻ về Vĩnh Lợi Nguyễn Tri Phương khi vào trung học chúng tôi trở lại trường xưa nhưng trường nữ đã không còn.

Tôi về xứ Huế mưa xa

Em ơi Đồng Khánh đã là ngày xưa

Tôi về xứ Huế chiều mưa

Em ơi áo trắng bây giờ còn đâu

(Nhớ bạn – Nguyễn Duy)

Đất nước đang thời khốn khó khoai sắn nhiều bữa thay cơm vở học tận dụng từng trang giấy cũ áo quần cổ sờn ống vá… Những chiếc áo dài một thuở Đồng Khánh tinh khôi xếp vào ngăn nhỏ như cất đi kỷ niệm một thời. Một số bạn đã theo gia đình vượt biển đến với xứ người nhiều người bỏ học vì phải phụ giúp gia đình kiếm sống.

Giữa bộn bề khó khăn ấy các cuộc chiến tranh biên giới lại nổ ra ở hai đầu đất nước. Trường học bị hâm nóng bởi không khí chiến tranh nhiều học sinh lên đường ra trận nước mắt bạn bè đưa tiễn thấm đầy trang vở học trò trên khăn thêu của người nữ sinh cắn chéo. Buổi chào cờ giờ lên lớp hào sảng với Nam quốc sơn hà Hịch tướng sĩ Đại cáo bình Ngô Tuyên ngôn độc lập…Trường học cũng được biến thành pháo đài khi những bàn tay búp măng cũng cầm xuổng đào công sự sau những dãy lầu vôi tím nai nịt gọn gàng đội mũ tai bèo trong những cuộc tập trận hành quân đến Từ Hiếu Thiên An tự tăng gia sản xuất ở Ngọc Hồ Chín Hầm Bằng Lãng…

Sự gần gũi cũng làm nóng hơn không gian lớp học như thời tiết làm cho hoa quả xanh trong vườn chín sớm. Những thông điệp gái trai qua về trong lớp những lá thư tím ngát trong chiếc cặp học trò lời tâm tình không nói tình yêu mà chỉ nói thương khung trời lớp học giữa mùa thu mà nhìn thấy phượng lửa ve sầu hạ đắng mới khai trường mà đã nói chia xa…

Trong không khí chiến tranh khung trời yêu thương xã hội nghèo khó nhưng Trưng Trắc Hai Bà Trưng của thế hệ 6X thuở ấy cũng là chiếc nôi đào tạo những học sinh giỏi không thua kém bất cứ trường nào. Từ năm 1979 đến năm 1983 trong kỳ thi toàn quốc tổ chức hằng năm đội tuyển môn văn của tỉnh Bình Trị Thiên cũ lấy từ học sinh Trưng Trắc – Hai Bà Trưng luôn đạt giải nhất toàn đoàn. Và hàng ngàn học sinh từ mái trường này ra đi đã thành danh trong cuộc đời…Có thể họ không về đúng dịp hoặc về lặng lẽ trong lễ hội kỷ niệm 90 năm Đồng Khánh – Hai Bà Trưng nhưng trong ký ức trái tim họ bao giờ cũng có hình ảnh của ngôi trường màu tím hồng đầy yêu thương ấy.

Tôi cũng về lặng lẽ trong đêm kỷ niệm huyền ảo mừng cho ngôi trường xưa được xây dựng khang trang mừng cho các em sau này duyên dáng hơn trong trang phục áo tím áo xanh áo trắng hay trong trang phục áo dài của một nhà thiết kế là một cựu học sinh của nhà trường biểu diễn trong đêm lễ hội. Bước vào cổng trại duy nhất của một lớp học đã ra trường năm 2003 về dựng trại trong dịp kỷ niệm tôi cũng bất ngờ khi biết được 100% học sinh của lớp học 12A này đã đỗ vào các trường đại học cao đẳng như Y khoa Bách khoa Kinh tế Khoa học Ngoại ngữ Nông lâm Nghệ thuật… đã xoá đi trong tôi những nghĩ suy về chuyện học của ngôi trường không được ưu ái hôm nay.

Như vậy dù có những bước thăng trầm dù có đổi tên hay thay màu áo thì Đồng Khánh – Trưng Trắc – Hai Bà Trưng cũng có chung một dòng chảy trong hành trình của đất học cố đô trong nhịp sống văn hóa nơi khúc ruột miền Trung thương nhớ. Đã đến lúc thôi không phân biệt Đồng Khánh một thời Trưng Trắc một thuở Hai Bà Trưng bây giờ mà chỉ có một ngôi trường chung trong ký ức và trái tim mỗi người.

_______________

* Vũ Xuân Huy Đặc

 

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *